27

Ymchwilio i lifogydd arfordirol yng Nghymru

Niwgwl, Gorllewin Cymru

undefined

Llun oddi wrth County News March 2014 gan Western Telegraph

 

Gweithiwch gyda phartneriaid ac ysgrifennwch benawdau ar gyfer y ffotograff hwn; ysgrifennwch y penawdau o safbwynt:

Teithiwr ar y bws

Un o’r pentrefwyr

Llywodraeth Cymru 

Risg cynyddol o Lifogydd Arfordirol yng Nghymru

Roedd llawer o enghreifftiau o lifogydd arfordirol yn ystod mis Rhagfyr 2013 a mis Ionawr 2014 oherwydd stormydd mawr o gwmpas Cymru. Cafodd rhai rhannau o Gymru eu taro eto ym mis Chwefror, fel mae’r ffotograff hwn o Niwgwl yn Sir Benfro yn dangos.

Dolenni cysylltiedig

O gwmpas Cymru

Daeth stormydd a llifogydd i Ogledd Cymru ym mis Rhagfyr 2013 a dilynwyd hyn ym mis Ionawr 2014 gan stormydd a achosodd ddifrod eang ar hyd arfordir Cymru. Cafodd prom Aberystwyth ei ddinistrio a gwelwyd golygfeydd tebyg ym Mhorthcawl, lle y cafodd y ffyrdd eu cau oherwydd y tonnau anferth ac oherwydd bod y waliau amddiffynnol wedi syrthio.

Llywodraeth Cymru’n Gweithredu

Gorchmynnodd Llywodraeth Cymru ar unwaith fod dau adroddiad yn cael eu paratoi am y digwyddiadau. Yn y rhifyn hwn o Daearyddiaeth yn y Newyddion, rydyn ni’n mynd i ymchwilio i’r adroddiad cyntaf ar yr hyn a ddigwyddodd. Yn y rhifyn nesaf, byddwn ni’n edrych yn fanylach ar yr ail adroddiad, sef beth y gellir ei wneud yn y dyfodol.

Mae’r adroddiad cyntaf yn dweud pam mae ein harfordir mor bwysig yng Nghymru: 

  • Mae 60% (1.9 miliwn) o boblogaeth Cymru’n byw ar neu ger yr arfordir. 
  • Mae’r amgylchedd arfordirol a morol yn cynnal tua 93,000 o swyddi ac mae dros 40% o’r bobl sy’n aros dros nos yng Nghymru yn ymweld â’r arfordir. 
  • Mae tua 415km o amddiffynfeydd môr wedi’u gwneud gan ddyn ac maen nhw’n amddiffyn gwerth dros £8 biliwn o asedion rhag erydu arfordirol a rhag llifogydd yn sgil y llanw.
  • Byddai gosod amddiffynfeydd newydd yn costio tua £750 miliwn.

Beth rydyn ni wedi'i ddysgu?

Cryfder y Storm

Tarodd storm a gwyntoedd cryfion difrifol Ogledd Cymru ym mis Rhagfyr 2013. Achosodd hyn gynnydd uchel yn lefel y môr ynghyd â thonnau mawr ar y tir. Digwyddodd hyn pan oedd y llanw’n uchel. 

Mae’r map hwn, sy’n dod o’r adroddiad, yn dangos lleoliadau’r rhybuddion o lifogydd ar hyd arfordir Gogledd Cymru.

undefined

  undefined

Cyrhaeddodd cyfres o stormydd o’r Môr Iwerydd yn ystod mis Ionawr 2014. Roedd lefel y môr yn uchel a’r tonnau’n anferth oherwydd y stormydd hyn. Oherwydd hyn, yn ogystal â’r llanw uchel, achoswyd problemau difrifol ar hyd arfordir y de a’r gorllewin. 

Parhaodd y digwyddiad difrifol hwn o’r llanw uchel cyntaf ar 3ydd o Ionawr hyd at y 6ed o Ionawr. Daeth pob storm gyda mwy o dymhestloedd a thonnau mawr iawn.

undefined

  undefined

Cafodd effaith storm mis Rhagfyr 2013 ei gyfyngu i Ogledd Cymru. Aeth y llifogydd i mewn i tua 155 o adeiladau  – yn y Rhyl yn bennaf, sef 136 o adeiladau, a Bae Cinmel, sef 8 adeilad. Cynghorwyd pobl i adael 400 o adeiladau eraill ac aeth dros 200 o bobl i ganolfannau gorffwys megis canolfannau hamdden yn y Rhyl.

undefined

  undefined

Roedd effaith storm mis Ionawr 2014 yn llawer ehangach ar hyd arfordir Cymru. Effeithiwyd ar tua 100 o gymunedau o Ynys Môn i Sir Fynwy.

Roedd effaith storm mis Ionawr 2014 yn llawer ehangach ar hyd arfordir gorllewin a de Cymru. Effeithiwyd ar tua 100 o gymunedau o Ynys Môn i Sir Fynwy. 

Dywedwyd bod llifogydd wedi mynd i mewn i tua 150 o adeiladau, gan gynnwys 21 yn Aberteifi, 12 yn Aberystwyth, 12 yn y Bermo ac 13 yn Abergwaun. 

Yng Ngheredigion, cynghorwyd pobl i adael mwy na 600 o adeiladau yn y Borth, Aberystwyth ac yn Aberteifi. Cynghorwyd pobl i adael 450 o adeiladau yn Nhrefdraeth.

Adeiladau a gafodd lifogydd

Aberteifi

21

Aberystwyth

12

Abermo

15

Abergwaun

13

Y ddau leoliad mwyaf nodedig lle y daeth y môr dros yr amddiffynfeydd oedd:

  • Y Rhyl ym mis Rhagfyr 2013
  • Llanbedr ym mis Ionawr 2014

Difrod i amddiffynfeydd môr

undefined

undefined

  undefined

Roedd Cymru’n ffodus gan na ddaeth stormydd mis Ionawr i’r un rhan o’r arfordir â stormydd mis Rhagfyr. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod difrod mawr wedi cael ei achosi i’r amddiffynfeydd morol gan y ddau ddigwyddiad a byddai taro’r un ardal ddwywaith ar lanw uchel wedi cael llawer iawn mwy o effaith.

Mae’r adroddiad yn tynnu sylw hefyd at y ffaith fod arfordir Cymru’n wynebu risgiau sy’n gysylltiedig ag erydu yn ogystal â’r risgiau sy’n gysylltiedig â llifogydd. Mae ardaloedd yr arfordir yn cael eu heffeithio gan rymoedd nerthol ac maen nhw’n newid drwy’r amser. Mae hyd yn oed rhannau o’r arfordir sy’n cynnwys craig solet, galed yn cael eu herydu.  Mae peth o’r erydu hwn yn digwydd yn araf ond mae peth ohono’n gallu digwydd yn gyflym, er enghraifft y cwymp creigiau ym Mharc Hamdden Porthceri ger y Bari.

Meddyliwch am raddfa’r difrod i’r amddiffynfeydd môr presennol a beth allai fod wedi digwydd pe bai’r digwyddiad ym mis Chwefror wedi digwydd adeg llanw uchel.

Gweithgareddau ar gyfer disgyblion

Ymchwiliad

Yn gyntaf, ceisiwch ddarllen gweddill yr adnoddau cysylltiedig a defnyddiwch daflen adnoddau'r myfyriwr i’ch helpu chi i wneud ymchwiliad i’r risgiau sy’n gysylltiedig â llifogydd arfordirol ac a ddaeth i’r golwg yn ystod y stormydd ar ddiwedd 2013 a dechrau 2014. Defnyddiwch hyn i lunio  cwestiynau y gallwch chi ymchwilio iddynt ar ôl i’r rhifyn nesaf o Daearyddiaeth yn y Newyddion gael ei gyhoeddi.

Cyflwyniad

  • Yn yr adran hon, byddwch chi’n egluro beth rydych chi’n ymchwilio iddo.
  • Byddwch chi’n dewis cwestiynau y byddwch chi eisiau eu hateb.
  • Byddwch chi’n egluro gwybodaeth gefndirol bwysig.
  • Rhowch amlinelliad o gynllun yr hyn rydych chi’n bwriadu’i wneud a pha ddata y byddwch chi’n casglu.  Nid oes angen i chi ymweld â’r arfordir ond gallech chi ofyn cwestiynau mewn holiadur ynglŷn â’r hyn y mae pobl yn ei gofio am y stormydd neu a ydynt wedi ymweld â lleoliad. Yn ogystal, gallech chi ddefnyddio System Gwybodaeth Ddaearyddol er mwyn casglu gwybodaeth. Mae Google Maps yn System Gwybodaeth Ddaearyddol dda, yn enwedig y golygfeydd closiadwy o’r lloeren, ffotograffau o’r awyr ac, mewn rhai mannau, golygfeydd o strydoedd.

Canlyniadau

  • Defnyddiwch fapiau o’r erthyglau.
  • Defnyddiwch ffotograffau o System Gwybodaeth Ddaearyddol.
  • Rhowch y data mewn tablau.
  • Troswch y data i ffurfiau sy’n haws i’w dehongli:
    • Defnyddiwch graffiau.
    • Symlhewch y data i bethau fel rhifau wedi’u talgrynnu neu gymedr cynrychioladol.

Dadansoddiad

  • Dangoswch sut mae eich canlyniadau’n ateb cwestiynau eich ymholiad:
    • Anodwch graffiau, ffotograffau, mapiau a diagramau.
    • Lluniwch baragraffau.

Casgliadau

  • Beth ydych chi wedi’i ddarganfod am bob un o gwestiynau eich ymholiad? Beth yw’r ateb?

Methodoleg

  • Yn aml, mae’r Fethodoleg yn dilyn y Cyflwyniad gan eich bod chi’n egluro beth rydych chi’n mynd i’w wneud. Yn yr ymchwiliad hwn, rydyn ni’n mynd i roi’r Fethodoleg o flaen y Gwerthusiad fel ein bod ni’n gallu datblygu ein sgiliau gwerthuso yn well ar gyfer y dyfodol.
  • Byddwch chi’n egluro sut gwnaethoch chi gasglu eich data a byddwch chi’n cyfiawnhau eich dewisiadau.
  • Byddwch chi’n egluro sut rydych chi wedi cynrychioli eich data a byddwch chi’n cyfiawnhau eich dewisiadau.

Gwerthuso

  • Gwerthuswch eich proses (sut gwnaethoch chi eich ymchwiliadau (y dulliau)). Beth oedd yn llwyddiannus? Beth aeth o’i le? Beth fyddech chi’n ei wneud yn wahanol y tro nesaf?
  • Gwerthuswch eich ffynonellau (eich gwybodaeth a’ch data). Pa rai oedd yn ddibynadwy a pham? Pa rai allai fod yn rhagfarnllyd a pham?
  • Gwerthuswch eich canlyniadau (eich casgliadau). Beth sy’n ddibynadwy a pham? Pa rai allai fod yn anghywir neu’n wallus a pham?
  • Lluniwch ragor o gwestiynau ar gyfer ymchwiliad yn y dyfodol a fydd yn seiliedig ar eich canfyddiadau; mae hyn yn arbennig o bwysig er mwyn i chi fedru gwneud penderfyniadau ar arfordiroedd yn y rhifyn nesaf.
Top

Mwy o’r rhifyn yma...

Pam mae'r perygl o lifogydd arfordirol yn cynyddu?

Pam mae'r perygl o lifogydd arfordirol yn cynyddu?